KARAHANLILAR
Karahanlılar doğu ve batı Türkistan’da hüküm sürmüştür. (840-1212). Avrupalılar bu sülalenin unvanlarındaki “kuvvetli” kelimesinin çok sık geçmesinden onlara “Karahanlı” ismini vermişlerdir. Diğer bir isim yine karakteristik bir unvandan dolayı, İLEK (İLİG) hanlar tabiridir. Ayrıca bu sülale çağdaş İslam kaynaklarında “EL-HANİYE” VE “AL-AFSİYAP” gibi isimlerle de anılırlar. Karahanlılar devleti kurulduğunda devleti kurulduğunda, bu devlet kavimleri yarı yarıya bölen Altay sistemine uygun olarak iki kağan idaresinde iki kısma ayrıldı. Aslan Kara hakan unvanını taşıyan doğu kısmının hâkimi büyük kağan, naziri olarak bütün Karahanlılar’ın hükümdarı idi. Buğra Kara hakan unvanını taşıyan batı kısmının hâkimi ortak kağan olarak önce Taraz’da oturmuş idi. bu iki kağandan başka dört alt kağan ile altı hükümdar vekili yer almaktaydı. Bu hükümdarlar zümresi aynı hanedana mensup idiler ve birbirine bağlı oarak kademem kademe yükselmekte idiler.
Karahanlılar’da tespit edilen ilk kağan Bilge Köl Kadir Han, Samaniler ile mücadele etmiştir. Onun iki oğlundan biri Aslan han Bazır büyük kağan sıfatıyla Balasagun’da, Kadir han oğulcak ise ortak kağan olarak Taraz’da devleti idare etmişlerdir. Samaniler uzun bir kuşatmadan sonra Taraz’ı işgal ettiler. Bu durum karşısında oğulcak merkezi Kaşgar’a naklederek Samani hâkimiyeti altındaki bölgelere akınlara başladı. Onun yiyeni Saltuk’un, Krahanlılara sığınmış Ebu Nasr adlı Samani prensi veya İslam vaizleriyle karşılaşması İslam dinin kabulüne sebep olmuştur. Saltuk amcasına karşı taht mücadelesini kazandıktan sonrada kendi devleti içinde İslamiyet’i resmen kabul etmiştir. Bsaltuk 955’te öldü ve Kaşgar’ın kuzeyindeki Artuç’a gömüldü. Saltuk’un oğlu Musa bütün Karahanlı devletini İslamlaştırmaya muvaffak oldu. Bundan sonra İslam dinin Türkler arasında neşri artık bir cihat mahiyeti almıştır. Musa zamanında komşu sahalara da cihat ilan edildi. Musa’nın yerine geçen oğlu Ebu’l Hasan Ali’nin bu savaşların birinde şehit düşmüş olması muhtemeldir.
Devletin batı kanadının hükümdarı olan Ali Tekin’in soyundan olan Muhammed büyük kağan ve İbrahim ise ortak kağan unvanı alarak kendilerini Yusuf Kadir Han kolundan ayırdılar. Bu suretle 1041-1042’den itibaren doğu ve batı olmak üzere iki Karahanlı devleti meydana geldi. Batı kanadı Maveraünnehr ve Hocend’e kadar, batı Fergana’yı içine almaktaydı. Büyük Kağan’ın merkezi önceleri Özkent, daha sonraları ise Semerkant olmuştur. Ortak Kağan ise Buhara’da oturmakta idi.  Doğu hanlığının hudutları içinde Talas, İsticap, Şaş, Doğu Fergana, Semireci ve Kaşgar bulunmaktaydı. Büyük kağanın başkenti Balasagun idi. Ortak kağan genellikle Kaşgar’da ender olarak da Taraz’da oturmuştur. Doğu hanlığının din ve kültür merkezi Kaşgar idi.
Doğu Karahanlı devleti: bu devletin ilk büyük kağanı Şeref ed-devle Ebu Şuca Süleyman b. Yusuf’tur (1031–1056). Bu devlete mensup hanedan azası 1043–1044 yılında bir toplantı yaparak faaliyet sahalarını tespit ettiler Bunlar Fergana’nın bir kısmı ile Özkent’i ele geçirdiler. Bulgar ile Balasagun arasında yaşayan 10000 çadırdan meydana gelen bir Türk kavmi 1043’te İslamiyet’i kabul etti. Süleyman kardeşi ile anlaşmazlığa düştükten sonra kardeşi Süleyman’ı hapsettikten sonra Büyük kağanlığını ilan etti. Fakat o da 15 ay sonra yerini büyük oğlu Husayn’a bıraktı. (1058). Muhammed’in ikinci karısı, oğlu İbrahim’i tahta çıkarabilmek için, kocası dâhil ailenin birçok ferdini ortadan kaldırdı. İbrahim tahta çıktı. Bu sırada Batı Karahanlılar2dan Büyük Kağan I. İbrahim b. Nasr Fergana’yı zapt etti. Doğu Karahanlı hükümdarı İbrahim ise diğer bir ferdi tarafından öldürüldü ve Mahmut B. Yusuf büyük kağan oldu. Mahmud ortak kağan El-Hasan bin Sülayman ile Batı karahanlılara kaybedilen toprakları geri almak için harekete geçti. İki taraf arasında Sir Derya (Seyhun9 hudut olmak ve Fergana Doğu Karahanlılara bırakılmak üzere anlaşma yapıldı.  Kısa bir süre sonra hasan’ın kardeşi Yakup Semerkant tahtına geçti. Hasan bu isyanı bastırdı ise de kardeşini Sultan Melik şah’a teslim etmedi. Melikşah tekrar Semerkand’ı  işgal edince, Hsan itaatini bildirdi ve oğlu ile Yakup’u ona yollattı. Bu sırada Tuğrul B. Yınali el-Hasan’ı esir etti. Melikşah, Tuğrul’a karşı Yakup ile anlaştı.
Batı Karahanlı Devleti: Karahanlı devleti ikiye bölündüğünde sırada Batı Karahanlıların büyük kağanı olan Muhammed b. Nasr Özkend’te oturmuş ve 1052 yılında ölmüştür. Ona kardeşi Ebû İshak I. İbrahim halef oldu. İbrahim Özkend’e gitmedi ve Semerkand’ta oturdu. Bu suretle batı Karahanlıların başkenti Semerkand oldu.  İbrahim batı Karahanlıların en meşhur hükümdarıdır. Doğu karahanlılar’dan Şaş, İlak gibi Hudut şehirleri ile Fergana’nın bir kısmını ele geçirdi. Buna karşılık Selçuklu sultanı Alp Arslan (1063-1072) Karahanlılar sahasına akınlara başlamıştı. İbrahim’in bu durumu Abbasi halifesine şikâyeti bir sonuç vermedi. Yerine oğlu şems ül-Mülk I. Nasr geçti. Ona karşılık hanedanın diğer bir üyesi isyan etti. Bu fırsattan yararlanan Doğu Karahanlılar I. İbrahim’in zapt ettiği yerleri geri almaya çalıştırlar. Bir barış yapıldı. Sultan Alp Arslan’ın Maveraünnehr seferi kedisinin ölümü ile tamamlandı. Nasr ise onun ölümünden yararlanarak Tirmiz’i zapt etti ve Belh’e kadar ilerleyen bu şehri yağmaladılar. Selçuklu sultanı Karahanlılara karşılık vermek için harekete geçti Tirmiz’i aldıktan sonra Semerkand’a ilerledi. Nasr karşı koyamayacağını anlayınca Selçuklu veziri aracılıyla sulh istedi. Sultan Melikşah onu affetti ve iki hanedanlık arasında akrabalık tesis edildi. Bundan sonra Selçuklu sultanı Beryaruk Batı Karahanlılar tahtına arka arkaya üç hükümdar tayin etti. Sultan Berkyaruk tarafından tahta geçirilen ilk kağan Süleyman b. Davut kısa bir süre sonra öldü.